دوشنبه12222014

Last update11:52:29 AM

Back شما اینجا هستید: خانه فن و آسيب شناسي سفال سفال

سفال

سفال، یکی از خلاقیت های ماندگار انسان از دوره نوسنگی و ماقبل تاریخ است.

سفال
سفال، یکی از خلاقیت های ماندگار انسان از دوره نوسنگی و ماقبل تاریخ است. هیچ یک از مصنوعات و ساخته های فکر انسان از نظر ارزانی و فراوانی مواد اولیه در طبیعت به پای سفال نمی رسد. از طرف دیگر هیچ ماده مصنوع دیگری مانند سفال در طبیعت وجود ندارد که طی هزاران سال در زیر خاک بدون تلاشی و فساد باقی بماند.
باستان شناسان و محققان از سفال و به ویژه از نقش های زیبای بر روی آنها برای شناسایی تمدن ها و شیوه های گوناگون زندگی سازندگان آنها استفاده می کنند. نقش های روی سفال های پیش از تاریخ در واقع خط و نوشته مردم آن روزگار بوده است و بعدها نیز خطوط اولیه و تصویری از خلاصه شدن و شکل گیری همین نقش ها به وجود آمده اند. با بررسی و مطالعه این نقش ها و جنس و رنگ آنها  می توان، تمدن های گوناگون را شناسایی کرد.
کشف سفال و مانده های گل پخته جوامع باستانی عملاً از قرن نوزدهم آغاز شد، ولی علم و آگاهی و تشخیص قدمت و زمان ساخت و تولید سفال و به تبع آن شناخت جوامع تولید کننده سفال، طی یکصد سال اخیر وارد مباحث علمی باستان شناسی گردیده است.

پیدایش سفال
برخی از باستان شناسان مشهور بین المللی معتقدند که پیدایش سفال های سست و نرم، حاصل نخستین استقرار روستایی بوده است. مرحله ای که انسان ناگزیر به ذخیره سازی انواعی از خوراک خود و چهارپایان اهلی شده اش و به تولید غذا اقدام کرده است.
در دوران نئولیتیک (ده یا دوازده هزار سال قبل) که زمان رشد تمدن های اولیه است، ضرورتی برای ساخت ظروف نگهداری غذا و محصولات کشاورزی و انتقال آب به محل سکونت به وجود آمده است. به همین دلیل در ابتدا سبدها از شاخه های درختان و گیاهان بافته شده اند. ولی این اشیاء که با زحمت زیاد تولید می شدند، عمر کوتاهی داشتند، به این علت انسان اولیه برای مقاوم کردن آنها، سبدها را گل اندود کرده است. سپس سبدسازان دریافتند که حرارت موجب سخت تر شدن گل و مقاومت بیشتر ظروف می شود. پس به پختن ظروف پرداختند.

پیشینه سفال در ایران
در ایران، غارهای هوتو و کمربند بهشهر، بیستون کرمانشاه و اراضی حاصلخیز اطراف آن از جمله آسیاب و سراب، لرستان، گنج دره هرسین در کرمانشاه، تپه سنگ چخماق شاهرود، سیلک کاشان و چغابنوت و علی کش در خوزستان، زیستگاه ها و روستاهای اولیه انسان معرفی شده اند.
ساکنان غارهای کمربند و هوتو در دوره میان سنگی با شکار حیوانات زندگی می کردند و در دوره نوسنگی توانستند این حیوانات را اهلی کنند. آثاری که از غارهای مذکور به دست آمده است، تحول انسان را پس از دوران یخبندان در مازندران اثبات می کند. بنابراین ساکنان بومی این غارها با گذر از دوران پارینه سنگی و میان سنگی وارد عصر نوسنگی شدند و در آستانه روستانشینی توانستند با گل رس آشنایی نسبی پیدا کرده و سفال های ابتدایی را شکل دهند و در اجاق خانه یا زیر آفتاب به صورت نیم پخته درآورند.
تحقیقات علمی باستان شناسی در ایران، قدیمی ترین ظروف گلی حرارت دیده را به هشت هزار سال ق.م نسبت می دهد. این سفال ده هزار ساله که از غار کمربند بهشهر یافت شده است، ضخیم، کم پخت، شکننده، خشن و قهوه ای رنگ است و در آن مقدار زیادی علف خرد شده به عنوان ماده چسباننده (شاموت) برای جلوگیری از ترک برداشتن به هنگام خشک شدن در آفتاب یا حرارت دیدن در کنار آتش به کار رفته است. همچنین در هزاره هشتم ق.م، ساکنان گنج دره هرسین از سفالینه های ساده و پوک استفاده می کردند و مانند همسایگان خود در تپه های آسیاب و سراب حاشیه بیستون، تندیس های باروری و جانوری و توتم می ساخته اند.
اولین سفالینه ها، ساده، بدون نقش و پوک، با گلی ورز داده نشده و مخلوط با مواد آلی و کاه و خرده سنگ که در آفتاب و یا اجاق خانه نیم پخته شده اند،  می باشند. احتمالاً اولین سفالگران زنانی بوده اند که در کنار اجاق خانه به پخت و پز می پرداختند و در همان اجاق ها ساخت و ساز زینت های گلی، پیکرک های باروری، حاصلخیزی و زیبایی را نیز انجام می دادند و سفال را نیز در تهیه و تدارک نگهداری و توزیع خوراک، تولید می کردند.
در دوره های بعدی این سفال های ابتدایی به مدد تجربه سفالگران مراحل تکامل را طی کرده و به ساخت سفالینه های ظریف تر و مرغوب تر، ابداع روش های فرم دهی و ساخت سفال مانند چرخ سفالگری، تولید بیشتر و استفاده از روش های گوناگون تزئین می انجامد.

خاک
 در حدود دو بیلیون سال پیش قسمت سطحی توده گداخته زمین سرد شد و به صورت سنگ درآمد و بخار آب اطراف آن نیز به باران تبدیل شد. این باران میلیون ها سال ادامه یافت.
در این مدت طولانی آب طی جریان خود باعث فرسایش سنگ ها شده و آنها را به صورت ذرات ریزی به این طرف و آن طرف حمل می کرد. گیاهان و درختان نیز در این تغییرات شرکت جستند و باد ذراتی را که آب به وجود آورده بود با خود حمل می کرد و به ریزتر کردن آنها کمک می نمود. این ذرات در زمین هر روز بیشتر می شد و بر روی هم انباشته می گردید و تحت فشار و حرارت بار دیگر به صورت سنگ در می آمد.
توده های متشکل از ذرات کانی های ناپیوسته یا با پیوند ضعیف را معمولاً خاک  می نامند. ذرات تشکیل دهنده خاک ها از متلاشی شدن سنگ ها پدیدار  می شوند. فضای خالی بین این ذرات از آب یا هوا و یا هر دوی این عناصر پر  می شود.
اگر ذرات مواد حاصل از متلاشی شدن سنگ ها در محل اصلی خود باقی بماند، خاک رسوبی یا برجای مانده نامیده می شود. در صورتی که مواد به محل دیگر نقل مکان داده شوند و در محل جدید ته نشین گردند خاک انتقالی تشکیل می شود.
تخریب سنگ و در نتیجه پیدایش خاک ممکن است روند فیزیکی یا شیمیایی داشته باشد. روند فیزیکی تخریب به صورت فرسایش ناشی از کنش باد، آب، اعم از جریان های رودخانه ای و اثر امواج دریا و یخچال های طبیعی و همچنین خرد شدن ناشی از تناوب انجماد و ذوب یخ آب موجود در حفره ها و ترک های داخل سنگ، صورت می گیرد.
در این شرایط ترکیب شیمیایی دانه های خاک به دست آمده همان ترکیب شیمیایی سنگ مادر است.
روند شیمیایی به تغییر نوع کانی سنگ مادر در اثر کنش آب (به ویژه اگر آب اسیدی یا قلیایی باشد)، اکسیژن و گازکربنیک (CO2) منتهی می شود. حاصل تخریب شیمیایی سنگ ها، ذرات ریز بلوری (کوچکتر از 2 میکرون) است.
این ذرات را کانی های رسی می نامند.

خاک رس
خاک رسی از پوسیدن و تجزیه فلدسپات ها (فلدسپار) و میکاها تحت تأثیر اسید کربنیک   موجود در آب باران به وجود می آید و فرمول شیمیایی آن هیدروسیلیکات آلومینیوم است.
وقتی فلدسپات تحت تأثیر عواملی نظیر هوا و آب قرار می گیرد تخریب شده و سود، پتاس و آهک خود را به صورت محلول در آب رها می کند و آلومینا و سیلیس آن باقی می ماند که این مواد در اثر مجاورت طولانی با رطوبت هیدراته می شوند.
به طور کلی فرمول شیمیایی خاک رس عبارت است از :
 
خاک رس خالص، بی رنگ است ولی FeO آن را کبود،   آن را سرخ، هیدروکسید آهن آن را زرد، گرد زغال سنگ بسته به نوع زغال آن را از  قهوه ای تا سیاه می کند.
خاک رس ها موادی با ترکیب شیمیایی پیچیده هستند ولی مبنای آنها ترکیبی از سیلیس و آلومین با مقادیر متغیری از اکسیدهای فلزی و سایر مواد می باشد.

خصوصیات ویژه رس ها:
اندازه ذرات
معمولاً اندازه و شکل ذرات خاک رس را با میکروسکوپ می توان تعیین نمود. مطالعات نشان داده که ویژگیهای اصلی گل رس به ذرات بسیار ریز رس که قطر آنها از یک میکرون تجاوز نمی کند، بستگی دارد.


شکل ذرات:
بیشتر ذرات کانی های رسی، صفحه ای شکل اند. بدین معنی که یک بعد این ذرات در برابر دو بعد دیگر بی نهایت کوچک است. در واقع می توان ذرات رس را به ذرات پولکی شکل تشبیه کرد.


چسبندگی
خاک رس خشک چسبندگی ندارد ولی پس از مکیدن آب، چسبنده می شود و پس از آنکه کاملاً سیراب شد، چسبندگی خود را از دست می دهد. چسبندگی  گل رس به خاطر کشش مولکولی بین صفحات رس و آب است.


شکل پذیری
لعاب آب که دور تا دور ذرات رس را احاطه می کند، سطح پولک ها را لیز می کند، به طوری که کوچکترین نیرو سبب لغزش آنها بر روی یکدیگر می شود و خاصیت شکل پذیری در گل رس را موجب می شود.


رفتار خشک شدن رس ها
تمام بدنه های رسی در حین خشک شدن منقبض می شوند، چرا که غشاهای نازک آب که بین ذرات رسی و دیگر مواد تشکیل دهنده بدنه وجود دارد به تدریج از بین می رود. هرچه ذرات رسی ریز دانه تر باشند، لایه های آب بیشتری در بین ذرات تشکیل شده و انقباض خشک شدن نیز بیشتر است.


رفتار پخت رس ها
رس ها در حین پخت هم از نظر فیزیکی و هم از نظر شیمیایی تغییر می کنند.
مهمترین خصوصیات رس ها در حین پخت، تغییر رنگ، انقباض و کاهش تخلخل آنها می باشد.


روش های ساخت سفال
1-فرم دادن گل با دست Pinch
نخستین و کهن ترین شیوه ساخت سفال، فرم دادن به گل با استفاده از دو دست بوده است. در این روش سفالگر بدون استفاده از هرگونه ابزار، مقداری از گل را به صورت گلوله درآورده و با قرار دادن انگشت شست در میان آن حفره ای ایجاد کرده است و سپس به کمک سایر انگشتان دیواره را بالا آورده و به گل فرم ظرف داده است.
با این شیوه فقط امکان ساختن ظروف کوچک وجود داشته است و ظروفی که با این روش ساخته می شدند، به این علت که در کف دست شکل داده می شوند، دارای کف گرد و تخم مرغی شکل بوده اند.  
2-فرم دادن گل به روش فتیله ای Coil Building
در طول قرن های متمادی روش فتیله ای، اساسی ترین روش برای ساختن ظروف بوده است. در این روش ابتدا یک قطعه گل به عنوان کف ظرف انتخاب می شود. سپس گل با ورزدادن و فشار کف دست به صورت فتیله در می آید. سپس فتیله گلی به حالت دیواره روی کف گلی اولیه چسبانده می شود. به این ترتیب حلقه های کوچک و بزرگ متناسب با شکل ظرف روی هم قرار می گیرند و با کف دست از داخل و خارج به هم متصل و صاف می شود. کف این دسته اشیا به این دلیل که روی زمین شکل می گیرد معمولاً پهن و هموار است و در ظروفی که صافکاری به دقت انجام نشده باشد، موج و ناصافی بدنه آن کاملاً مشهود و محل اتصال حلقه ها مشخص است. از این روش بیشتر برای ساخت خمره ها و ظروف بزرگ و تنورها استفاده شده است.


3- استفاده از چرخ سفالگری Throwing
محققان و باستان شناسان اختراع چرخ سفالگری را تقریباً در حدود هزاره چهارم پیش از میلاد می دانند، اما در مورد نخستین مکان این اختراع هنوز اختلاف وجود دارد. بسیاری از مراجع جهان، ساکنان فلات مرکزی ایران را اولین مخترعان چرخ سفالگری می دانند.
مهمترین عاملی که بشر را وادار به ساخت چرخ سفالگری و تولید انبوه سفال کرد، افزایش محصولات کشاورزی و دامی بوده است. چرا که در آن دوران از سفال برای حمل و ذخیره کالا استفاده می شده است و ایجاد محصول مازاد کشاورزی به تولید سفال بیشتری نیاز داشته است.
در چرخ های سفالگری اولیه صفحه گردان روی محور یا پایه ای قرار داشته که به کمک دست می چرخد و در واقع همان چرخ سفالگری کند یا دستی است. معمولاً شاگرد سفالگر مأمور چرخاندن این چرخ بوده است. تجربه این دستگاه ساده راه را برای اختراع چرخ پایی هموار کرد. آثار مربوط به وجود چرخ دستی در دوران باستان را می توان در نقاشی های مربوط به 3000 ق.م در مصر مشاهده کرد.
 


4-استفاده از قالب
ظروف سفالی را می توان به روش قالبی نیز تهیه کرد. جنس این قالب ها معمولاً از چوب، سنگ یا فلز است. در این روش برای شکل های ساده از  قالب های باز استفاده می شود که گل را در داخل آن شکل می دهند. ولی در اشکال پیچیده تر که ظرف دارای حجم های متعدد است، قالب دو تکه یا چند تکه به کار  می رود و از به هم چسباندن قطعات، ظروف مورد نظر به دست می آید.
5- روش موزائیکی
 در این شیوه، گل ورز داده شده به صورت قطعات پهن و بزرگ مربع شکل درآورده شده و قطعه قطعه بریده می شود و با فشار دادن آنها روی یکدیگر و چسباندن آنها به هم، ظرف دلخواه ساخته می شود. این روش برای ساختن اشکال غیر مدور مانند جعبه ها و حجم های چهارگوش مناسب است و در ایران کمتر استفاده شده است.


کوره ها Kilns
نخستین سفال ها در کنار آتش و در اجاق های خانگی پخته شده اند.
سفالگران به تدریج اجاق پخت و پز سفال را بیرون از خانه و در فضای باز احداث کردند. در این راستا ابتدا اجاق های بزرگتری به صورت چهارگوشه و در فضای باز ساختند و سفالینه ها را در این اجاق ها که به ابعاد 200×200 سانتیمتر و کف آنها همسطح زمین اطراف بود می چیدند و روی آنها را با فضولات حیوانی به صورت هلالی می پوشاندند و آتش می زدند. در نتیجه تماس مستقیم زبانه های آتش با سفال ها، بعضی گداخته و برخی نیم پخته و کربونیزه باقی می ماندند. سرانجام این تولیدات انبوه، محصولاتی ناقص با ضایعات فراوان بود. طرح هایی مشابه اجاق های چهارگوشه فضای باز به عنوان «کوره سفال» و نه اجاق فضای باز در تپه قبرستان دشت قزوین و جعفرآباد شوشان و نیز سیلک گزارش شده است.(شکل 1)
گذشت زمان و اندوختن تجربه باعث شد که سفالگران به منظور اجتناب از ایجاد ضایعه، ابتدا سکویی بالای گودال آتش تعبیه کرده و ظرف های گلی را روی این سکو و جدا از هم قرار دهند. به تدریج به معماری کوره توجه بیشتری شد و گام بعدی احداث سکویی جداره دار روی گودال آتش بود. گذشت زمان باز هم بر تجربیات سفالگران افزود تا بالاخره چاله آتشی در زمین حفر کردند و دهانه آتشخوار چاله آتش را در مسیر بادهای مناسب قرار داده و سکو را مشبک نمایند تا حرارت آتش با جریان باد از چاله آتش به سوی سکوی مشبک منتقل گردد. بر روی این سکوی مشبک نیز در هر نوبت پخت سفال، سقف گنبدی شکل موقتی از گل احداث می کردند و در تیزه گنبد منافذی برای خروج دود و گازهای حاصله قرار می دادند.(شکل 2)

نوع دیگری از کوره ها، کوره های تو در تو هستند. به این کوره ها کوره بسته نیز می گویند و ویژه پخت ظروف چینی و سرامیک بوده و ساختمان آن به گونه ای است که مانع تماس شعله آتش با سفال است. در واقع این نوع کوره با ساختن یک دیواره داخلی در کف، اطراف و بالا شبیه گنبدی دوپوش است که درون آن سفال چیده  می شود. بیشترین مورد استفاده از این کوره پس از چینی پزی برای ظروف لعابدار است، زیرا تماس غیرمستقیم آتش با سطح ظاهری و رویه خارجی لعاب و بدنه ظروف به آنها صدمه ای نمی زند.(شکل 3)
حسن این کوره های بسته این است که لکه های حاصل از دود و گاز هیچ وقت روی لعاب ظروف تشکیل نمی شود و حرارت، یکنواخت به همه جای ظروف  می رسد.
در طی دوران بعدی کوره ها تغییرات بیشتری حاصل کرده و کامل تر شدند به طوری که به صورت دائمی درآمده و نیازی به تخریب و دوباره سازی آنها نبوده است.
 

 

شکل 1
 

شکل 2
 


شکل 3


تغییرات گل در مراحل مختلف حرارت
گل های خام و پخته از نظر شیمیایی و فیزیکی تفاوت زیادی با هم دارند.
وقتی که ظرف ها در کوره قرار می گیرند، در درجه حرارت های مختلف، تغییرات متفاوتی در آنها ایجاد می شود.
در مرحله اول که حرارت در حدود 100 درجه سانتیگراد است، آبهای غیرترکیبی گل خارج می شود. در مرحله دوم حرارت که 350 درجه است، آبهای ترکیبی شروع به خارج شدن می کنند. مقدار آبی که خارج می شود 14 درصد است.
در حرارت 500 درجه خاصیت چسبندگی گل از بین می رود به عبارت دیگر  نمی توان آن را خرد کرده و باز هم به گل تبدیل نمود زیرا تغییر ماهیت داده است. (آب ترکیبی گل خارج شده است).
در مرحله سوم حرارت که در حدود 573 درجه می باشد، بلورهای کوارتز نظم اولیه خود را از دست می دهند و تغییر حجم پیدا می کنند. این تغییرات حجم کوارتز را تغییرات   به   در کوارتز می نامند.
در مرحله چهارم که حرارت به 900 درجه می رسد مواد آلی نظیر کربن  می سوزند و به اکسید تبدیل می شوند و به همین علت این مرحله را مرحله اکسیداسیون می نامند.
در مرحله پنجم مواد زودگداز ذوب شده و ذرات گل را مانند چسب به هم  می چسباند. اگر باز هم حرارت را بالا ببریم تمام گل به ماده مذاب تبدیل  می شود. درجه حرارت پختن گل به نوع آن بستگی دارد.


سفال خاکستری
سفال خاکستری در نیمه دوم هزاره سوم ق.م جایگزین سفال قرمز و نخودی منقوش می شود.نوع سفال های ساخته شده با فن ویژه آن مبین فرهنگی خاص در تولید سفال است.
سفالینه های خاکستری-سیاه که از سفال های رنگین و منقوش ادوار کهن بهتر و مقاوم تر ساخته شده اند،با اقوام مهاجر حرکت کرده و جای سفال های نقشدار مردمان پیشین را گرفته و آثار خود را در گورستان های مسیر حرکت بر جای نهاده است.
دانشمندان این حقیقت را پذیرفته اندکه به دنبال مهاجرت اقوام هند و اروپایی به فلات ایران،در نوع سفال های متداول دگرگونی حاصل شده است و از آن پس سفال رایج نه تنها از نظر تزئینات بلکه از لحاظ رنگ زمینه و فن پخت نیز کاملا متفاوت است.
میدان ها باستانی شناخته شده این پدیده فرهنگی،بیشتر در فلات مرکزی ایران است و از شمال شرقی و همچنین شمال غربی شروع شده،تا خوروین،سیلک و قیطریه امتداد یافته است. سفالینه های خاکستری سیاه بسیار سخت و مقاوم ساخته شده قابلیت آن را دارند که روی اجاق قرار گرفته و آب را به جوش آورند و نیز انواع غذاها و حبوبات را بدون آسیب دیدن طبخ کنند.


چگونگی پخت سفال خاکستری
برای تولید سفال خاکستری، مراحل پخت سفال تا مرحله چهارم یعنی زمانی که حرارت به 900 درجه سانتیگراد می رسد، طی می شود. در این مرحله مواد آلی نظیر کربن می سوزند و به  (CO2  ) تبدیل می شوند.در این مرحله راه ورود هوا به کوره را مسدود می کنند،در نتیجه هوای داخل کوره دچار کمبود اکسیژن می شود و هنگامی که اکسیژن به اندازه کافی موجود نباشد،کربن ناقص می سوزد و تولید مونوکسید کربن(CO) می کند.CO باید کمبود اکسیژن خود را از مواد مجاور جبران کند. در داخل خمیر سفال ترکیب   Fe2O3(اکسید فریک) وجود دارد که باعث ایجاد رنگ قرمز در سفال می شود.COکمبود اکسیژن خود را از این ترکیب جبران کرده و آن را به FeO(اکسید فرو) تبدیل می کند که درسفال ایجاد رنگ خاکستری می کند.

تزئین سفال
اولین گام در جهت تزئین سفال، صیقل کاری و جلا دادن سطح سفال می باشد.
در صیقل کاری و جلادادن سطح سفال ها هدف هایی نهفته بوده است. این اهداف احتمالاً نفوذناپذیر کردن ظروف، تمایل به زیباسازی، کوشش در تجسم جنسیت فلزی روی پوسته گلی بوده است. صیقل دادن سطح سفال پیشینه ای کهن دارد که به زمان ساخت سفالینه های دوره نوسنگی بر می گردد.


- پرداخت کردن:
این روش، برطرف کردن هرگونه ناهمواری و ناهمگونی است که مهارت و دقت سفالگر در این مرحله موجب تولید مطلوب می گردد. سابقه این امر از اثر به جا مانده از انگشتان و ابزار مورد استفاده روی سفال از هزاره پنجم قبل از میلاد که هنوز از چرخ دستی استفاده نشده بود و از روش های فتیله ای یاسبدی استفاده می شد، دیده می شود. از بین بردن ترک ها، اصلاح شکل کروی و دایره ای ظروف، نازک و یکنواخت کردن از اهداف پرداخت نمودن است.


- داغدار کردن:
در این روش با مهره ای از جنس سنگ صابون یا قطعه ای استخوان، ظروفی را که در حال خشک شدن است، پرداخت می کنند. سطح ظرف در اثر تماس با مهره، داغدار شده و پس از پخته شدن، اثر مهر روی سفال به حالت براق و صیقلی باقی می ماند. سفال های داغدار در سراسر هزاره پنجم ق.م در تمدن های مختلف به ویژه در دوران استفاده از سفال خاکستری، متداول بوده است


- استفاده از پوشش گلی (اسلیپ): SLIP
در دوران های کهن، از دوغاب گل رس رقیق و نرم برای پوشش دادن و غیرقابل نفوذ کردن سفال و نیز نقش اندازی روی آن استفاده می کردند، زیرا دوغاب گل رس حاوی اکسیدهای مختلف فلزی از قبیل کبالت (آبی)، مس (سبز) و اکسید آهن (زرد، قرمز، نخودی و قهوه ای) است و با اندودی از این اکسیدها، به سفال پوشش (اسلیپ) می بخشیدند تا پوسته درخشان و شفاف را پس از پخت به دست آورند، ضمن آن که محصول سفالین را غیرقابل نفوذ کنند.
در این روش گل رس را با آب ترکیب کرده و به صورت دوغاب در می آورند. سپس ظرف را درون دوغاب غوطه ور کرده و یا با پر پرندگان، مثل قلم مو، آن را بر بدنه ظرف می کشند و پس از خشک شدن آن را در حرارتی معین می پزد و سپس با مالش به آن جلا و درخشندگی می دهند.


- تزئین با رنگ
پیشینه نقاشی را می توان به عصر پارینه سنگی با نمونه های باقیمانده از نقاشی روی دیواره غارها نسبت داد. طبق مطالعات باستان شناسان و محققان تاریخ هنر، انسان از ابتدا با رنگ آشنا بوده و از آنها برای نشان دادن جنبه جادویی و اعتقادی مراسم و تشدید این جنبه بهره می برده است. انواع خالکوبی، رنگ آمیزی صورت و نقاشی غارها همگی حکایت از این امر دارد. بعدها در عصر نوسنگی، در هزاره ششم ق.م با رونق ظروف سفالی، این ظروف به منزله بوم نقاشی عرصه هنرنمایی انسان گردید. ابتدا نقوش طبیعی، سپس نقوش و طرح های هندسی، نقوش تجریدی گیاهان و جانوران و انسان موضوع نقش آفرینی سفالگران گردید.


 - نقش کنده
این نوع تزئین نیز مربوط به قبل از خشک شدن سفال است. در این روش برای کنده کاری از ابزار نوک تیز استفاده می کنند. این روش در طول هزاره سوم تا دوره اسلامی و پس از آن در دوره اسلامی به ویژه در قرن چهارم تا ششم هجری روی ظروف بدون لعاب رایج بوده است.


- تزئین برجسته
در این روش، نقوش را به صورت قطعات کوچک بر روی بدنه ظرف تعبیه  می کنند. ظروفی که دارای این نوع تزئین هستند، علاوه بر زیبایی از قابلیت حمل و نقل سهل تر نیز برخوردارند و به راحتی می توان آنها را در دست نگه داشت.


- افزوده کاری
در این روش بخش هایی تزئینی از اثر، بر روی بدنه ظرف نصب می شوند. گاهی نیز این افزوده کاری ها، شامل دسته ها، پایه ها و یا لوله های تزئینی است که قبلاً آماده شده و به ظرف الحاق می شوند.


- تزئین مهری یا قالبی
اثر مهر بر روی سفال و گل به صورت برجسته مشاهده می شود و در  دوره های مختلف بر روی ظروف سفالی دیده شده است.


- ترصیع یا نگین نشاندن
این شیوه در دوران باستان قبل از استفاده بر روی سفال ها، بر روی مجسمه، با نشاندن سنگهای رنگین به جای چشم و تزئینات گردنبند و در دوره های بعدی بر روی ظروف مرسوم بوده است. در این روش گاهی به هنگام خیس بودن سفال، قطعات مورد نظر را می نشاندند و سفال را به کوره می بردند و یا محل نشاندن را مشخص کرده و پس از پخت سفال، قطعه را نصب می کردند.


- مشبک کاری
در این روش با توجه به طرح و نقش مورد نظر قسمت هایی از بدنه سفال با ابزار خالی می شود و به حالت شبکه ای در می آید. این بدنه مشبک پس از پخته شدن با رنگ تزئین شده و یا به صورت ساده باقی می ماند.


- استفاده از لعاب
لعاب، شیشه مذاب، سنگ چخماق یا سیلیس است که به وسیله حرارت به صورت مایع در می آید و باعث درخشندگی و جلای روی سفال می شود. چنانچه این ماده شیشه ای با اکسیدهای فلزی مانند سرب، قلع و... ترکیب شود علاوه بر درخشندگی باعث ایجاد رنگ‌های زیبا و متنوع می‌گردد.
تدريس استاد يوسفي- موزه داري

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

دیدگاه‌ها  

 
sara
+1 #1 sara 1392-04-27 14:23
مطالب خوب و مختصر مخصوصا تصاویر کوره ها.موفق باشید
نقل قول کردن